1. Loạn vận động muộn là gì?
Loạn vận động muộn là một tác dụng không mong muốn có thể xảy ra khi sử dụng thuốc chống loạn thần, đặc biệt sau thời gian điều trị kéo dài. Tình trạng này gây ra những cử động bất thường mà người bệnh khó hoặc không thể tự kiểm soát.
Các biểu hiện thường gặp là cử động bất thường ở vùng mặt và lưỡi, đôi khi xuất hiện ở tay, chân hoặc các bộ phận khác của cơ thể. Trong trường hợp nghiêm trọng, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến khả năng nói, ăn uống, nuốt hoặc thở, làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh.
Triệu chứng thường xuất hiện sau vài tháng đến vài năm sử dụng thuốc. Một số trường hợp có thể không hồi phục hoàn toàn, ngay cả khi đã ngừng thuốc.
2. Trẻ em có nguy cơ gặp loạn vận động muộn không?
Có. Trẻ em và thanh thiếu niên cũng có thể gặp tác dụng không mong muốn này khi sử dụng thuốc chống loạn thần.
Theo thông tin được Trung tâm Thông tin thuốc và Theo dõi phản ứng có hại của thuốc dẫn lại từ CBIP, các chỉ định được cấp phép của thuốc chống loạn thần ở trẻ em và thanh thiếu niên còn hạn chế. Tuy nhiên, trên thực tế, một số thuốc vẫn được sử dụng ngoài các chỉ định đã được phê duyệt để điều trị một số rối loạn tâm thần, hành vi hoặc phát triển thần kinh.
Vì vậy, việc sử dụng thuốc chống loạn thần ở trẻ cần được bác sĩ cân nhắc cẩn thận giữa lợi ích điều trị và nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn.
3. Nguy cơ loạn vận động muộn được ghi nhận như thế nào?
Một tổng quan hệ thống gồm 13 nghiên cứu quan sát trên 13.215 trẻ em, thanh thiếu niên và người dưới 21 tuổi đã ghi nhận:
Trong các nghiên cứu cắt ngang và đoàn hệ tiến cứu, tỷ lệ loạn vận động muộn dao động từ 5% đến 20%.
Tỷ lệ 20% được ghi nhận ở nhóm trẻ em và thanh thiếu niên chậm phát triển trí tuệ đang điều trị bằng thuốc nhóm phenothiazin.
Ngược lại, các nghiên cứu hồi cứu dựa trên cơ sở dữ liệu thường ghi nhận tỷ lệ không quá 1%. Sự khác biệt này có thể một phần do loạn vận động muộn chưa được nhận diện hoặc chẩn đoán đầy đủ trong thực hành lâm sàng.
Một nghiên cứu theo dõi trẻ dưới 6 tuổi sử dụng thuốc chống loạn thần, chủ yếu là aripiprazol hoặc risperidon, ghi nhận tần suất mắc loạn vận động muộn là 1,8 trường hợp trên 1.000 bệnh nhân-năm. Thời gian sử dụng thuốc trung bình trong nghiên cứu là 1,6 năm. Đáng chú ý là, gần một nửa số trường hợp là trẻ nhỏ và trẻ mới biết đi, trong khi tại Bỉ hiện không có thuốc chống loạn thần nào được phê duyệt cho trẻ dưới 5 tuổi.
Các con số trên được ghi nhận từ những nhóm nghiên cứu khác nhau, không có nghĩa là mọi trẻ sử dụng thuốc chống loạn thần đều có nguy cơ giống nhau.
4. Những yếu tố nào có thể làm tăng nguy cơ?
Một số nghiên cứu cho thấy nguy cơ loạn vận động muộn có thể liên quan đến:
- Sử dụng thuốc chống loạn thần trong thời gian dài.
- Liều tích lũy thuốc tăng.
- Sử dụng thuốc chống loạn thần điển hình, vốn được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ cao hơn trong một số nghiên cứu so với thuốc chống loạn thần không điển hình.
Tuy nhiên, mối liên quan giữa loại thuốc và nguy cơ loạn vận động muộn chưa được xác định nhất quán trong tất cả các nghiên cứu. Một số dữ liệu còn gợi ý tuổi càng nhỏ có thể đi kèm nguy cơ cao hơn, nhưng hiện chưa đủ bằng chứng để kết luận chắc chắn cho mọi trường hợp trẻ em và thanh thiếu niên.
Do đó, không nên tự ý lựa chọn hoặc đổi thuốc chỉ dựa trên những thông tin này.
5. Người bệnh và người nhà cần làm gì để phòng ngừa?
Để hạn chế nguy cơ và phát hiện sớm loạn vận động muộn, người bệnh và người chăm sóc cần lưu ý:
- Sử dụng thuốc đúng chỉ định: Không tự ý tăng liều, giảm liều, đổi thuốc hoặc ngừng thuốc.
- Theo dõi các cử động bất thường: Chú ý những biểu hiện mới xuất hiện ở mặt, lưỡi, tay, chân hoặc các bộ phận khác của cơ thể.
- Thông báo sớm cho bác sĩ: Khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ, cần liên hệ với bác sĩ điều trị để được đánh giá. Nếu người bệnh khó thở hoặc khó nuốt nghiêm trọng, cần đưa đi cấp cứu.
- Tái khám định kỳ: Tuân thủ lịch khám để bác sĩ đánh giá hiệu quả điều trị, kiểm tra các tác dụng không mong muốn và điều chỉnh thuốc khi cần thiết.
- Không tự ngừng thuốc: Việc ngừng thuốc đột ngột có thể khiến bệnh tâm thần tái phát hoặc nặng lên. Bác sĩ sẽ quyết định cách điều chỉnh hoặc ngừng thuốc phù hợp với tình trạng của từng người bệnh.
6. Khuyến cáo quan trọng
Theo CBIP, loạn vận động muộn có thể bị bỏ sót trong thực hành lâm sàng. Vì vậy, nhân viên y tế cần đánh giá định kỳ các dấu hiệu rối loạn vận động ở tất cả người bệnh đang sử dụng thuốc chống loạn thần.
Đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên, bác sĩ cần cân nhắc kỹ lợi ích và nguy cơ trước khi kê đơn, lựa chọn liều thấp nhất vẫn có hiệu quả và sử dụng trong thời gian ngắn nhất có thể. Khi xuất hiện dấu hiệu loạn vận động, cần đánh giá ngay để xem xét điều chỉnh hoặc ngừng thuốc theo hướng dẫn chuyên môn.
THÔNG ĐIỆP DÀNH CHO NGƯỜI BỆNH VÀ NGƯỜI NHÀ
Thuốc chống loạn thần có vai trò quan trọng trong điều trị các rối loạn tâm thần, nhưng cũng có thể gây ra những tác dụng không mong muốn cần được theo dõi. Phát hiện sớm các cử động bất thường, tái khám định kỳ và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ giúp nâng cao tính an toàn trong quá trình điều trị.
Không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều dùng khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
Trung tâm Quốc gia về Thông tin thuốc và Theo dõi phản ứng có hại của thuốc. CBIP: Nguy cơ chứng loạn vận động muộn ở trẻ em khi sử dụng các thuốc chống loạn thần. Điểm tin Cảnh giác Dược, ngày 09/04/2026.